Still Life – thấy gì ở Tam Hiệp?

“Sáng rời Bạch Đế đám mây bay

Ngàn dặm Giang Lăng thẳng một ngày

Vượn hú đôi bờ âm chẳng dứt

Muôn trùng thuyền nhẹ lướt như bay”

_Tảo phát Bạch Đế thành – Lý Bạch_ (bài thơ tả việc đi từ thành Bạch Đến đến Giang Lăng bằng đường sông Trường Giang)

Trường Giang, hay còn gọi là Dương Tử, là con sông chảy từ cao nguyên Tây Tạng, qua biên giới xuống phía nam rồi hướng lên phía đông Trung Quốc. Trên đường đi, nó đã để lại dấu ấn quyết định trong sự phát triển của cực nam Trung Quốc. Khu vực Tam Hiệp, nơi nó chảy qua, mang dấu tích của con người từ cách đây 27000 năm.

Năm 1994, chính tại Tam Hiệp, chính phủ Trung Quốc bắt đầu xây đập để chặn Trường Giang. Đến năm 2003, nước bắt đầu dâng lên, nhấn chìm khu vực dân cư trong lòng hồ. Năm 2006, khi Giả Chương Kha quay bộ phim truyện thứ 6 của mình mang tên Người tốt ở Tam Hiệp (Sanxia haoren – Still Life), nước trong hồ chứa của đập thủy điện vẫn dâng lên từng ngày.

Chia lìa và đoàn tụ

Still Life kể lại hai câu chuyện riêng biệt về hai người cùng quê Sơn Tây, đi đến Tam Hiệp để tìm người. Một người đàn ông tìm vợ (đã cùng con gái đi mất 16 năm trước) và một người phụ nữ tìm chồng (đã không về nhà hai năm). Chuyện của người đàn ông được tách ra làm hai phần, với câu chuyện của người phụ nữ đặt ở giữa trong cấu trúc phim.

Người đàn ông tìm vợ mang tên Hàn Tam Minh xuất hiện trên chiếc phà đi qua Trường Giang với khuôn mặt mang nhiều nét ngờ nghệch. Hàn Tam Minh mang biểu cảm mặt ấy cho đến tận cuối phim. Nhìn vào khuôn mặt ấy, ta thấy một sự chịu đựng đối với tất cả mọi thứ diễn ra khi anh ở Tam Hiệp. Dù bị đánh, dù bị lừa tiền, dù bị khinh thường, Hàn Tam Minh vẫn không hề thay đổi. Anh cứ lầm lũi hỏi hết người này đến người khác để tìm manh mối về vợ mình lẫn con gái. Trong thời gian ở Tam Hiệp đợi tin tức của cô, anh ta làm nghề phá dỡ những ngôi nhà trong thung lũng. Ở đây, Hàn Tam Minh quen với chàng trai trẻ Tiểu Mã, một gã lông bông cũng làm việc cho công ty phá dỡ nhà trong khu vực, nhưng công việc chính là đi đánh những người không chịu cho phá dỡ nhà. Khi gặp vợ, Tam Minh hỏi về con gái nhưng được tin nó đã đi làm ở nơi khác, “phía nam của phía nam”. Anh chỉ được thấy con qua ảnh.

Screenshot from 2017-09-20 01:32:52.png

Người phụ nữ Thẩm Hồng cũng đến Phụng Tiết tìm chồng. Trong khi mỗi người Hàn Tam Minh gặp đều chỉ cho anh được một chút ít thông tin về người vợ cũ, Thẩm Hồng lại gặp khó khăn theo hướng khác: Thẩm Hồng đến nhà máy nơi chồng cô từng làm việc và được hướng dẫn đến gặp anh chàng Vương Đông Minh, bạn trong quân ngũ của chồng cô. Vương Đông Minh không khó khăn mấy để liên lạc với chồng của Thẩm Hồng là Quách Bân, nhưng cả hai người luôn trong trạng thái chờ đợi vì Quách Bân bận việc. Đến lúc Thẩm Hồng nói sẽ về nhà, Quách Bân mới được dẫn đến gặp cô.

Cuộc tìm kiếm của họ như một sự nỗ lực để nắm bắt lấy những điều họ đã bỏ lỡ, khi xã hội ngày càng thay đổi, và nước dưới sông cứ dâng lên mỗi ngày, đe dọa quá khứ của họ. Hành động đó giống như gói ghém đồ đạc để chuyển đi trước khi nước sông nhấn chìm tất cả.

Một hiện thực mới

Giả Chương Kha đẩy ta vào một hiện thực khác ở Tam Hiệp, một thứ hiện thực không mỹ miều thường xuất hiện trong phim truyện (fiction film). Hiển lộ trước mắt ta là những ảnh hưởng của không chỉ quá trình xây dựng Tam Hiệp mà còn là quá trình hiện đại hóa của Trung Quốc: vẻ đẹp của quê hương giờ chỉ còn nhìn thấy trên tờ tiền, công ty phát triển nhất không phải công ty xây dựng mà là công ty phá dỡ, những đứa con xa xứ mưu sinh đã rất lâu không còn gặp cha mẹ, những cặp vợ chồng xa nhau, sự lừa lọc của những người ở thành phố với những người từ nông thôn đến,… Bên dòng Dương Tử từng đi vào thơ của Lý Bạch, là một thung lũng với những con phố tối tăm, những ngôi nhà đổ nát, nơi nước đang dâng lên mỗi ngày. Con người trông cũng xấu xí: rải rác trong khung hình là những người thợ đập phá da đen đúa và những người phụ nữ không hề có chút nét đẹp thường thấy. Họ xấu xí trong cả tâm hồn, khi lừa lọc nhau để kiếm tiền (Hàn Tam Minh bị lừa tiền khi mới đặt chân đến Tam Hiệp). Hiện thực ấy, dù xấu xí nhưng cũng đang mất dần đi. Cách đặt máy tĩnh hoặc lia máy chậm kết hợp với hình ảnh phim tạo nên cảm giác đây là một bộ phim tài liệu.

Screenshot from 2017-09-20 01:34:53

Cùng lúc tạo ra cảm giác về tính hiện thực trong bộ phim, Giả Chương Kha cũng khước từ nó bằng việc đẩy bộ phim đi xa hơn nữa và biến nó trở thành một hiện thực khác, một hiện thực mới (tân hiện thực – neorealism). Tân hiện thực chủ nghĩa trong Still Life không phải tân hiện thực đơn thuần mà có sử dụng thêm hình ảnh biểu tượng. Bằng cách đặt những điều tưởng chừng không liên quan vào nhau, Giả Chương Kha đã mô tả được cảm xúc và suy nghĩ của hai nhân vật chính trong quá trình đi tìm chồng tìm vợ. Có thể kể đến một số cảnh như sau:

– Hàn Tam Minh được anh vợ thông báo vợ anh đã đi tàu thủy đến nơi cô làm việc, anh bảo rằng sẽ đợi ở đây vì rất muốn gặp con. Khi tiếng tàu thủy vang lên từ dưới lòng sông, Hàn Tam Minh đứng im lặng nhìn về phía anh vợ. Máy giữ cố định ở cỡ cận cảnh. Tiếng tàu ấy đã nói lên nỗi nhớ với vợ anh.

– Thằng bé con xuất hiện trong cả câu chuyện của Thẩm Hồng và Tam Minh. Khi cả hai người đang ở một mình và suy nghĩ, thằng bé đã hát lên hai bài hát. Của Tam Minh là một bài hát mang lời một chàng trai muốn thay đổi quá khứ. Của Thẩm Hồng là bài hát mang lời chàng trai muốn ở bên và chăm sóc người mình yêu. Đó là điều hai nhân vật muốn: Tam Minh muốn quay lại 16 năm trước, Thẩm Hồng muốn có được tình yêu thực sự từ chồng cô.

– Quyết định của Thẩm Hồng: Vào buổi tối trước khi đi, Thẩm Hồng có phơi cái áo ướt của mình ra ban công. Cô đứng ngẩn ra đó một lúc rồi đi vào nhà. Máy vẫn giữ cố định khi Thẩm Hồng đã đi vào. Ở đằng sau, có một thứ gì đó (trước đó khi Đông Minh chở Thẩm Hồng về nhà, có một nhóm trẻ con chạy ra đó chơi, trông nó giống một chung cư bỏ hoang) đã bay lên trời. Cái cách nó bay lên y hệt như một con tàu vũ trụ (Có thể Giả Chương Kha lấy ý tưởng từ việc Trung Quốc phóng tàu Thần Châu có người lái lần đầu tiên năm 2005). Việc nó bay đi đã chỉ ra suy nghĩ về việc “rời đi khỏi nơi này” của Thẩm Hồng. Sáng hôm sau khi Thẩm Hồng xuống cầu thang đi về, Đông Minh dẫn Quách Bân đến. Anh ta bảo hôm qua bận nên tắt máy, rồi hỏi vợ sao lại ở đây. Đúng lúc ấy có một đứa bé gái mặc đồng phục học sinh chạy ra ngoài, và Thẩm Hồng đi xuống nhà bỏ lại Quách Bân đứng với đứa bé. Máy vẫn giữ nguyên thêm một lúc nữa. Nó nhắc lại sự rời đi của Thẩm Hồng và bổ sung thêm ý rằng không chỉ là việc cô rời khỏi đây, mà còn là rời khỏi Quách Bân. Hình ảnh đó gợi sự liên tưởng đến việc Thẩm Hồng bỏ lại Quách Bân và con của hai người lại với anh. Sau đó Thẩm Hồng đã nói muốn ly dị.

Screenshot from 2017-09-19 23:45:00.png

Bên cạnh đó, Giả Chương Kha đã triệt tiêu đại tự sự truyền thống để kể một câu chuyện mang tính hậu hiện đại hơn, một câu chuyện “phân mảnh”. Hai nhân vật Thẩm Hồng và Hàn Tam Minh đều có thể coi là nhân vật chính, đồng thời cũng có thể không phải là nhân vật chính. Tuy vậy hai nhân vật và câu chuyện của họ vẫn có liên kết, vẫn tạo được 1 mạch từ đầu đến cuối bộ phim. Bên trong sự tách rời, họ được liên kết bởi sự tương đồng (về quê hương, về việc cùng tìm người, về chuyện gặp những người cãi nhau khi mới đến Phụng Tiết, về thằng bé con thích hát…) và bởi chuyển cảnh (cảnh có một vật thể bay rất sáng bay qua vùng trời trước mặt Tam Minh – từ trái sang phải – rồi sang nơi Thẩm Hồng đứng và rồi biến mất bên phải khung hình) để chuyển câu chuyện. Khi cắt từ câu chuyện của Tam Minh sang Thẩm Hồng, người xem có cảm giác rằng đây chính là vợ của Tam Minh và cũng đi tìm anh. Sau đó, sau khi Thẩm Hồng đập khóa tủ và lấy đồ rồi đi, ta thấy cảnh chuyển sang một cô gái. Ta chợt có cảm giác cô gái này chính là con gái của Tam Minh. Thật trùng hợp, lát sau cô gái nói chuyện với Thẩm Hồng và nói mình đã 16 tuổi, bằng thời gian vợ Tam Minh mang con đi.

Người tốt ở Tam Hiệp

Vậy thì ai là người tốt ở mảnh đất Tam Hiệp này? Có những người tốt mà ta có thể thấy ngay, như những người làm cùng với Tam Minh, hay người phụ nữ Thẩm Hồng gặp ở nhà máy. Nhưng cũng có những người mà sự tốt xấu dường như lu mờ: sự tử tế của Đông Minh suốt 2 ngày bị đặt câu hỏi chỉ bằng một câu nói của Thẩm Hồng (đàn ông các cậu rất hay bao che cho nhau); sự tử tế của Tiểu Mã chỉ là đối với những người quen (cậu ta vẫn có thể làm nghề đi đánh người, nhưng rất tốt với Tam Minh); người phụ nữ làm nghề dẫn gái lại giúp đỡ Tam Minh tìm vợ khi biết con họ học cùng nhau. Họ chấp nhận trở nên xấu xí để mưu sinh dù trong bản chất vẫn là người tốt. Và bản chất ấy thể hiện bằng việc họ chia cho nhau những thứ quà quê nhỏ nhất, từ điếu thuốc, chai rượu, gói chè, cái kẹo (Giả Chương Kha dùng chữ ở góc dưới màn hình để nhấn mạnh những thứ này khi chúng xuất hiện).

Tựa phim gốc là người tốt ở Tam Hiệp, nhưng tiếng anh là Still Life. Nó ngụ ý rằng cuộc sống vẫn như vậy dù xã hội có thay đổi. Con người vẫn tìm kiếm hạnh phúc và con đường mưu sinh như những ngày xưa. 

Tuy nhiên, cấu trúc xã hội thay đổi đã dẫn đến sự thay đổi trong bản chất sự tìm kiếm đó. Mưu sinh gần như chiếm hết thời gian sống của con người, và hạnh phúc bị bỏ qua, hoặc gộp chung với mưu sinh. Vì mưu sinh, Quách Bân có thể bỏ vợ mình ở nhà 2 năm mà không liên lạc, đến khi Thẩm Hồng đến tận nơi anh ta cũng không bỏ thời gian gặp, và thậm chí còn nghĩ rằng phải có một chuyện gì đó ở nhà Thẩm Hồng mới đến đây. Quách Bân đánh đồng hạnh phúc với khối lượng tài sản. Hàn Tam Minh cũng đánh đồng hạnh phúc với tiền, dù cách biểu hiện có khác. Trước đây, anh ta bỏ 3000 tệ để mua vợ, nhưng rồi không đến tìm cô ngay sau khi cô bị cảnh sát đến đưa về mà đợi tận 16 năm sau, đến mức vợ anh đã phải thốt lên, 16 năm anh không đến, giờ lại đến. Cuối cùng, để có thể đưa vợ về nhà, Hàn Tam Minh phải trả nợ cho cô ấy. Chẳng khác nào mua vợ một lần nữa, lần này giá là 30000 tệ. Nhưng khác với cặp đôi Thẩm Hồng và Quách Bân vốn đã bị chia rẽ sâu sắc bởi thời gian, bởi đồng tiền và bởi suy nghĩ rằng chồng đã có người khác của Thẩm Hồng, Hàn Tam Minh và vợ mang đến cho người xem một sự hi vọng vào hạnh phúc trong một xã hội kim tiền, trong một thế giới đổ nát: Khi đã bàn bạc xong về việc sẽ trả nợ, Hàn Tam Minh cùng vợ đi vào một khu nhà đổ nát. Họ vào trong một căn nhà, đứng cạnh bức tường xanh đã bị đập một mảng lớn ở giữa mà từ đó có thể nhìn ra thành phố. Hàn Tam Minh quỳ dưới chân vợ như chuẩn bị cầu hôn cô. Vợ anh chìa tay ra, đưa cho anh một cái kẹo, như chìa tay để anh đeo nhẫn, rồi cô ngồi xuống trước mặt anh. Hàn Tam Minh bóc kẹo, ăn nửa cái, rồi đút cho vợ nửa cái. Rồi khi bức tường của tòa nhà phía xa đổ sập, Hàn Tam Minh lặng lẽ ôm lấy vợ mình khi cả hai đứng dậy và nhìn ra bên ngoài.

Screenshot from 2017-09-20 01:39:20

Nhưng Hàn Tam Minh và vợ, hay Quách Bân, Thẩm Hồng vẫn là những người may mắn vì họ chỉ phải xa quê hương. Trên con đường mưu sinh giữa một xã hội đã đổi thay, nhiều người phải đánh đổi cả mạng sống. Tiểu Mã là một ví dụ, cậu nhận 50 đồng của ông chủ để đi đánh người, sau đó chết và được Tam Minh phát hiện trong đống gạch vỡ. Không rõ cậu bị những ông chủ hay những kẻ cậu gặp hôm đó giấu xác. Những người làm cùng với Hàn Tam Minh cũng vậy. Họ nhìn thấy xác của Tiểu Mã khi giúp Tam Minh bới đống gạch, nghe được câu chuyện về cái mỏ than “sáng chui xuống không biết tối có chui lên được không” ở quê của anh. Nhưng 200 đồng một ngày đã thôi thúc họ đánh đổi, dù Tam Minh bảo họ hãy nghĩ kỹ. 

Sáng ngày cuối cùng ở Tam Hiệp, Tam Minh dẫn đoàn người đi qua nơi anh đã từng đi qua trong ngày đầu đến đây. Giữa đường anh dừng lại và nhìn lên nóc hai ngôi nhà trước mặt. Ở đó vẫn có những người đập phá, và cả một người không biết vì mục đích gì, lại bước trên sợi dây mảnh nối giữa hai căn nhà.

Screenshot from 2017-09-20 01:41:00.png

Hình ảnh ấy đã gợi ra một sự lửng lơ, một sự chênh vênh, như Tam Minh đang đi trên sợi dây ấy vậy. Anh sẽ trở về nhà, sẽ chui xuống hầm than mà không biết hết ngày có thể lên không, để kiếm 3 vạn tệ mà với anh là thứ duy nhất dẫn đến hạnh phúc. Anh có thể chết, nhưng anh chọn đánh đổi. Và Tam Hiệp cũng như đang lửng lơ vào thời điểm ấy, chính thời điểm bộ phim được quay (và bộ phim đã lưu giữ được một hiện thực sẽ biến mất): liệu nước có còn tiếp tục dâng lên xóa đi cảnh đẹp được in trên đồng tiền, xóa đi những ngôi nhà nằm sát nhau trong thung lũng, xóa đi những mảnh đời chật vật bên sông?

Nhưng chỉ trong phim ta mới có sự lửng lơ ấy. Ngoài kia, Tam Hiệp thơ mộng đã biến mất rồi.

Advertisements

One thought on “Still Life – thấy gì ở Tam Hiệp?

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s